Tư tưởng Hồ Chí Minh về đối ngoại và hội nhập quốc tế: Giá trị và vận dụng trong quan hệ Việt Nam - Nhật Bản

Trong bối cảnh toàn cầu hóa và hội nhập quốc tế ngày càng sâu rộng, đối ngoại đã trở thành một trong những động lực quan trọng thúc đẩy sự phát triển của mỗi quốc gia. Đối với Việt Nam, đường lối đối ngoại hiện nay được xây dựng trên nền tảng tư tưởng Hồ Chí Minh về hòa bình, hợp tác, hữu nghị và kết hợp sức mạnh dân tộc với sức mạnh thời đại. Những giá trị đó không chỉ mang ý nghĩa lịch sử, mà còn tiếp tục định hướng cho hoạt động đối ngoại và hội nhập quốc tế của Việt Nam trong thời kỳ mới.

Quan hệ Việt Nam - Nhật Bản là một trong những minh chứng tiêu biểu cho việc vận dụng sáng tạo tư tưởng Hồ Chí Minh trong thực tiễn đối ngoại hiện đại. Từ khi thiết lập quan hệ ngoại giao năm 1973, hai nước đã từng bước xây dựng lòng tin chính trị, mở rộng hợp tác toàn diện và nâng cấp quan hệ lên Đối tác chiến lược toàn diện vì hòa bình và thịnh vượng tại châu Á và trên thế giới vào năm 2023. Sự phát triển mạnh mẽ của quan hệ song phương cho thấy giá trị bền vững của tư tưởng Hồ Chí Minh về đối ngoại và hội nhập quốc tế trong bối cảnh mới.

Tư tưởng Hồ Chí Minh về đối ngoại và hội nhập quốc tế

Một là, giữ vững độc lập, tự chủ dân tộc.

Một trong những nội dung cốt lõi trong tư tưởng đối ngoại Hồ Chí Minh là giữ vững độc lập, tự chủ dân tộc. Trong tư tưởng Hồ Chí Minh, độc lập, tự chủ không chỉ là mục tiêu của cách mạng, mà còn là nguyên tắc xuyên suốt trong quá trình xây dựng và bảo vệ đất nước, đặc biệt trong lĩnh vực đối ngoại. Người cho rằng một quốc gia chỉ thực sự độc lập khi có thể tự mình quyết định con đường phát triển, tự giải quyết những vấn đề của dân tộc và không bị phụ thuộc vào bất kỳ lực lượng bên ngoài nào. Chủ tịch Hồ Chí Minh đề cao tinh thần “đem sức ta mà tự giải phóng cho ta”⁽¹⁾, xem đó là phương châm cơ bản để phát huy ý chí độc lập và khả năng tự quyết của dân tộc Việt Nam. Theo Chủ tịch Hồ Chí Minh, quyền làm chủ của dân tộc phải được thể hiện ở khả năng tự hoạch định chủ trương, chính sách phù hợp với điều kiện cụ thể của đất nước, đồng thời kiên quyết bảo vệ chủ quyền và lợi ích quốc gia trước mọi sự chi phối từ bên ngoài. Người khẳng định: “Độc lập nghĩa là chúng tôi điều khiển lấy mọi công việc của chúng tôi, không có sự can thiệp ở ngoài vào”⁽²⁾.

Theo quan điểm của Người, độc lập, tự chủ không chỉ là mục tiêu cần đạt được, mà còn là nguyên tắc chỉ đạo xuyên suốt trong hoạt động đối ngoại. Một quốc gia có chủ quyền phải có quyền tự quyết đối với đường lối phát triển và các vấn đề đối nội, đối ngoại của mình, không chấp nhận sự áp đặt hay can thiệp từ bên ngoài. Vì vậy, việc hoạch định đường lối, chính sách đối ngoại phải luôn đặt lợi ích quốc gia - dân tộc lên hàng đầu, đồng thời bảo đảm sự chủ động trong xử lý các mối quan hệ quốc tế. Quan điểm này thể hiện rõ tư duy đối ngoại độc lập, tự chủ của Hồ Chí Minh, vừa kiên định về nguyên tắc, vừa linh hoạt về sách lược để thích ứng với những biến động của tình hình quốc tế.

Hai là, đề cao tinh thần tự lực, tự cường trong đối ngoại.

Chủ tịch Hồ Chí Minh luôn đề cao tinh thần tự lực, tự cường trong quá trình hội nhập và hợp tác quốc tế. Người căn dặn: “Một dân tộc không tự lực cánh sinh mà cứ ngồi chờ dân tộc khác giúp đỡ thì không xứng đáng được độc lập”⁽³⁾. Tinh thần tự lực, tự cường vì thế trở thành yếu tố quan trọng để bảo đảm cho nền độc lập ấy được giữ vững và phát huy hiệu quả trong thực tiễn. Đây là tư tưởng có giá trị lâu dài đối với quá trình hội nhập quốc tế của Việt Nam hiện nay. Bên cạnh đó, Chủ tịch Hồ Chí Minh đặc biệt nhấn mạnh mối quan hệ chặt chẽ giữa việc củng cố thực lực quốc gia với nâng cao hiệu quả hoạt động đối ngoại. Theo Người, thực lực quốc gia là nền tảng quan trọng quyết định hiệu quả hoạt động đối ngoại, đồng thời tạo cơ sở để chủ động tranh thủ và phát huy sự ủng hộ, hợp tác của cộng đồng quốc tế. Người từng chỉ rõ “Thực lực mạnh, ngoại giao sẽ thắng lợi. Thực lực là cái chiêng mà ngoại giao là cái tiếng. Chiêng có to tiếng mới lớn”⁽⁴⁾. Quan điểm này cho thấy, thực lực quốc gia là nền tảng quan trọng để phát huy vai trò và nâng cao hiệu quả của hoạt động đối ngoại.

Trong tư tưởng Hồ Chí Minh, tự lực, tự cường và tranh thủ sự ủng hộ quốc tế không phải là hai yếu tố đối lập mà có mối quan hệ tương trợ lẫn nhau. Người cho rằng, cách mạng Việt Nam trước hết phải dựa vào sức mạnh của chính mình, đồng thời chủ động khai thác những điều kiện thuận lợi từ môi trường quốc tế. Nội lực dân tộc giữ vai trò quyết định đối với sự phát triển của đất nước, trong khi ngoại lực là nguồn lực quan trọng cần được tận dụng hiệu quả để tăng cường sức mạnh tổng hợp, phục vụ mục tiêu xây dựng và bảo vệ Tổ quốc.

Ba là, kết hợp sức mạnh dân tộc với sức mạnh thời đại.

Trong hệ thống tư tưởng Hồ Chí Minh, việc kết hợp sức mạnh dân tộc với sức mạnh thời đại được xem là một nguyên tắc chiến lược quan trọng của cách mạng Việt Nam. Theo Người, bên cạnh việc phát huy tối đa nội lực của dân tộc, cần chủ động tranh thủ các yếu tố thuận lợi từ môi trường quốc tế và sự đồng tình, ủng hộ và hợp tác của các quốc gia, tổ chức quốc tế. Trên cơ sở đó, Chủ tịch Hồ Chí Minh đề cao tinh thần đoàn kết quốc tế, đặc biệt coi trọng sự gắn kết, ủng hộ lẫn nhau giữa các dân tộc đấu tranh vì độc lập, tự do và tiến bộ xã hội, qua đó góp phần tạo thêm nguồn lực và sức mạnh cho sự nghiệp giải phóng dân tộc, xây dựng và phát triển đất nước. Người chỉ rõ rằng: “Chúng ta biết rằng, các dân tộc bị áp bức trên thế giới hiện nay có Ai Cập, Marốc, Xyri, An Nam, Trung Quốc và rất nhiều nước khác. Cho nên, chúng ta cần phải liên hiệp lại, cùng nhau chống chủ nghĩa đế quốc”(5). Bên cạnh đó, phải “Làm cho các dân tộc thuộc địa, từ trước đến nay vẫn cách biệt nhau, hiểu biết nhau hơn và đoàn kết lại để đặt cơ sở cho một Liên minh phương Đông tương lai, khối liên minh này sẽ là một trong những cái cánh của cách mạng vô sản”⁽⁶⁾. Tư tưởng đó phản ánh nhận thức sâu sắc của Người về mối quan hệ biện chứng giữa sức mạnh dân tộc và sức mạnh thời đại trong tiến trình cách mạng.

Theo Chủ tịch Hồ Chí Minh, tính đúng đắn của cách mạng Việt Nam thể hiện bởi sự luôn gắn kết chặt chẽ giữa lợi ích dân tộc với những xu thế tiến bộ của thời đại và nhân loại. Người cho rằng, thắng lợi của cách mạng không chỉ phụ thuộc vào việc phát huy nội lực của đất nước, mà còn cần biết tận dụng những yếu tố thuận lợi từ môi trường quốc tế. Vì vậy, trong hoạt động đối ngoại, cần kết hợp hài hòa giữa lợi ích quốc gia - dân tộc với trách nhiệm quốc tế, giữa phát huy nội lực với tranh thủ ngoại lực, qua đó tạo dựng sức mạnh tổng hợp phục vụ sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc. Trên nền tảng đó, Chủ tịch Hồ Chí Minh luôn đề cao đoàn kết quốc tế, mở rộng hợp tác với các lực lượng tiến bộ trên thế giới nhằm tăng cường nguồn lực và điều kiện thuận lợi cho sự phát triển của cách mạng Việt Nam.

Bốn là, ngoại giao nhân văn, hòa hiếu và tôn trọng lẫn nhau, đẩy mạnh hòa bình và hợp tác quốc tế.

Tư tưởng đối ngoại của Chủ tịch Hồ Chí Minh thể hiện sâu sắc giá trị nhân văn và sự kế thừa truyền thống hòa hiếu, yêu chuộng hòa bình của dân tộc Việt Nam trong quan hệ quốc tế. Người cho rằng hòa bình, hữu nghị và hợp tác là tiền đề quan trọng để các quốc gia cùng tồn tại và phát triển. Vì vậy, Chủ tịch Hồ Chí Minh luôn đề cao đối thoại và sự tôn trọng lẫn nhau như phương thức giải quyết bất đồng trong quan hệ quốc tế. Theo Chủ tịch Hồ Chí Minh, mối quan hệ giữa các quốc gia cần được xây dựng trên nguyên tắc bình đẳng, tôn trọng và cùng hướng tới lợi ích chung. Người khẳng định “Nhân dân Việt Nam sẵn sàng hợp tác với Liên hợp quốc trong việc xây dựng nền hòa bình thế giới bền vững”⁽⁷⁾ và nhấn mạnh “Chính sách đối ngoại là thân thiện với tất cả các láng giềng Trung Hoa, Ấn Độ, Xiêm La, Cao Mên, Ai Lao, v.v., mà không thù gì với nước nào”⁽⁸⁾. Quan điểm này thể hiện tầm nhìn chiến lược sâu sắc của Chủ tịch Hồ Chí Minh khi đặt lợi ích dân tộc trong mối quan hệ hài hòa với hòa bình và ổn định quốc tế. Chính sự vững vàng về độc lập và tự chủ mới tạo cơ sở để Việt Nam chủ động hội nhập, tăng cường đoàn kết quốc tế và phát triển quan hệ hợp tác cùng có lợi với các nước trên thế giới.

Những luận điểm trên cho thấy tầm nhìn chiến lược và tư duy đối ngoại rộng mở của Chủ tịch Hồ Chí Minh, trong đó độc lập dân tộc luôn gắn bó chặt chẽ với mở rộng quan hệ và tăng cường hợp tác quốc tế. Theo Người, giữ vững lợi ích quốc gia - dân tộc không đồng nghĩa với khép kín, mà cần chủ động mở rộng quan hệ với các quốc gia và dân tộc trên thế giới, tích cực tham gia giải quyết các vấn đề chung, trên cơ sở bình đẳng, tôn trọng lẫn nhau và cùng có lợi. Đây là phương thức quan trọng để tranh thủ các nguồn lực bên ngoài, tạo dựng môi trường quốc tế thuận lợi cho sự nghiệp xây dựng và phát triển đất nước. Những giá trị đó tiếp tục được kế thừa và phát triển trong đường lối đối ngoại của Việt Nam hiện nay, thể hiện qua nhất quán chủ trương độc lập, tự chủ, đa phương hóa, đa dạng hóa quan hệ đối ngoại, chủ động và tích cực hội nhập quốc tế toàn diện, sâu rộng.

Giá trị của tư tưởng Hồ Chí Minh trong đường lối đối ngoại hiện nay

Trong bối cảnh thế giới đang có nhiều biến động nhanh chóng, phức tạp và khó lường dưới tác động của cạnh tranh chiến lược giữa các nước lớn, xu thế toàn cầu hóa, chuyển đổi số, các thách thức an ninh phi truyền thống và sự dịch chuyển của cục diện khu vực, tư tưởng Hồ Chí Minh về đối ngoại và hội nhập quốc tế tiếp tục giữ nguyên giá trị lý luận và thực tiễn sâu sắc đối với đường lối đối ngoại của Việt Nam hiện nay. Những quan điểm của Người về độc lập, tự chủ; tự lực, tự cường; kết hợp sức mạnh dân tộc với sức mạnh thời đại; hòa bình, hữu nghị và hợp tác quốc tế đã trở thành nền tảng tư tưởng quan trọng định hướng cho việc hoạch định và triển khai đường lối đối ngoại của Đảng và Nhà nước ta trong thời kỳ đổi mới và hội nhập quốc tế sâu rộng.

Trong điều kiện hội nhập quốc tế ngày càng sâu rộng, Việt Nam luôn kiên định nguyên tắc bảo đảm cao nhất lợi ích quốc gia dân tộc trên cơ sở các nguyên tắc cơ bản của luật pháp quốc tế và Hiến chương Liên hợp quốc. Văn kiện Đại hội XIV của Đảng tiếp tục khẳng định “kiên quyết, kiên trì bảo vệ vững chắc độc lập, chủ quyền, thống nhất và toàn vẹn lãnh thổ, bảo vệ Tổ quốc từ sớm, từ xa; chủ động, tích cực hội nhập sâu rộng hơn vào nền chính trị thế giới, nền kinh tế quốc tế và nền văn minh nhân loại, kết hợp sức mạnh dân tộc với sức mạnh thời đại trong xây dựng, phát triển đất nước và bảo vệ Tổ quốc”⁽⁹⁾.

Bên cạnh đó, tư tưởng tự lực, tự cường của Chủ tịch Hồ Chí Minh tiếp tục có ý nghĩa định hướng quan trọng đối với quá trình phát triển đất nước trong điều kiện mới. Trong bối cảnh cạnh tranh chiến lược và những biến động của kinh tế thế giới có thể tác động mạnh đến an ninh và phát triển quốc gia, việc nâng cao nội lực, tăng cường năng lực tự chủ của nền kinh tế, khoa học - công nghệ và năng lực quản trị quốc gia trở thành yêu cầu cấp thiết. Đường lối đối ngoại hiện nay của Việt Nam không chỉ chú trọng mở rộng hợp tác quốc tế để thu hút nguồn lực bên ngoài, mà còn nhấn mạnh yêu cầu xây dựng nền kinh tế độc lập, tự chủ gắn với hội nhập quốc tế sâu rộng, hiệu quả. Đặc biệt, Đảng ta luôn nhấn mạnh quan điểm chỉ đạo xuyên suốt đó là “khơi dậy mạnh mẽ truyền thống yêu nước, khát vọng phát triển, tinh thần đoàn kết, ý chí tự chủ, tự tin, tự lực, tự cường, tự hào dân tộc; phát huy sức mạnh văn hoá, con người thành nguồn lực nội sinh và động lực mạnh mẽ cho sự phát triển”⁽¹⁰⁾. Điều đó phản ánh sự vận dụng nhất quán tư tưởng của Hồ Chí Minh về việc lấy nội lực làm nền tảng quyết định, đồng thời tranh thủ tối đa các điều kiện quốc tế thuận lợi phục vụ phát triển đất nước.

Tư tưởng kết hợp sức mạnh dân tộc với sức mạnh thời đại của Chủ tịch Hồ Chí Minh được thể hiện rõ trong chủ trương chủ động và tích cực hội nhập quốc tế toàn diện của Việt Nam hiện nay. Việt Nam không chỉ mở rộng quan hệ đối ngoại trên lĩnh vực chính trị, kinh tế, mà còn đẩy mạnh hợp tác quốc tế về quốc phòng, an ninh, khoa học - công nghệ, giáo dục, chuyển đổi số, chuyển đổi xanh và ứng phó với các thách thức toàn cầu. Việc tham gia ngày càng sâu rộng vào các cơ chế khu vực và quốc tế, như Hiệp hội các quốc gia Đông Nam Á (ASEAN), Liên hợp quốc, Diễn đàn Hợp tác Kinh tế châu Á - Thái Bình Dương (APEC), Hiệp định đối tác toàn diện và tiến bộ xuyên Thái Bình Dương (CPTPP) và Hiệp định đối tác kinh tế toàn diện khu vực (RCEP) cho thấy, Việt Nam đang chủ động tận dụng các xu thế phát triển của thời đại nhằm nâng cao vị thế quốc gia và tạo thêm nguồn lực cho phát triển bền vững. Đây chính là sự cụ thể hóa tư tưởng Hồ Chí Minh về việc gắn cách mạng Việt Nam với phong trào tiến bộ của thế giới, kết hợp sức mạnh bên trong với sức mạnh quốc tế để tạo nên sức mạnh tổng hợp cho đất nước.

Không chỉ vậy, tư tưởng ngoại giao nhân văn, hòa hiếu và đề cao hòa bình, hợp tác quốc tế của Chủ tịch Hồ Chí Minh vẫn tiếp tục là nền tảng quan trọng trong hoạt động đối ngoại của Việt Nam hiện nay. Việt Nam nhất quán thực hiện đường lối đối ngoại hòa bình, là bạn, là đối tác tin cậy và là thành viên có trách nhiệm của cộng đồng quốc tế; kiên trì giải quyết các tranh chấp bằng biện pháp hòa bình trên cơ sở luật pháp quốc tế; đồng thời tích cực tham gia các hoạt động gìn giữ hòa bình, hợp tác nhân đạo và giải quyết các vấn đề toàn cầu. Tinh thần đó phản ánh sâu sắc tư tưởng đối ngoại nhân văn của Chủ tịch Hồ Chí Minh khi luôn đặt hòa bình, đối thoại, hữu nghị và hợp tác lên hàng đầu trong quan hệ quốc tế.

Có thể khẳng định rằng, tư tưởng Hồ Chí Minh về đối ngoại và hội nhập quốc tế không chỉ là di sản lý luận có giá trị lịch sử, mà còn là nền tảng tư tưởng quan trọng định hướng cho đường lối đối ngoại của Việt Nam trong thời đại mới. Trong bối cảnh tình hình khu vực và thế giới tiếp tục biến động phức tạp, việc vận dụng sáng tạo những giá trị cốt lõi trong tư tưởng đối ngoại Hồ Chí Minh đã góp phần đưa đối ngoại Việt Nam phát huy hiệu quả vai trò tiên phong, góp phần duy trì, củng cố môi trường hòa bình, ổn định, mở ra cục diện mới chưa từng có cho phát triển đất nước. Triển khai đồng bộ, toàn diện, hiệu quả các hoạt động đối ngoại trên cả 3 trụ cột: Đối ngoại đảng, ngoại giao nhà nước, đối ngoại nhân dân thống nhất từ Trung ương đến địa phương”⁽¹¹⁾; khẳng định và nâng cao vai trò, vị thế quốc tế của Việt Nam, “tranh thủ và phát huy tối đa cơ hội từ các khuôn khổ quan hệ đối tác chiến lược toàn diện, đối tác chiến lược, đối tác toàn diện”⁽¹²⁾; giữ vững môi trường hòa bình, ổn định và tạo điều kiện thuận lợi để đất nước phát triển nhanh, bền vững trong thời kỳ hội nhập quốc tế sâu rộng hiện nay.

Từ tư tưởng Hồ Chí Minh phát triển quan hệ Việt Nam - Nhật Bản

Trong triển khai đường lối đối ngoại thời kỳ đổi mới và hội nhập quốc tế, quan hệ Việt Nam - Nhật Bản là một trong những minh chứng tiêu biểu cho việc vận dụng sáng tạo tư tưởng Hồ Chí Minh về đối ngoại, hội nhập quốc tế và kết hợp sức mạnh dân tộc với sức mạnh thời đại. Trên nền tảng tư tưởng độc lập, tự chủ, hòa bình, hữu nghị, hợp tác cùng phát triển và đa phương hóa quan hệ quốc tế, Việt Nam và Nhật Bản đã không ngừng củng cố lòng tin chính trị, mở rộng hợp tác thực chất trên nhiều lĩnh vực và đưa quan hệ song phương phát triển ngày càng toàn diện, hiệu quả, đi vào chiều sâu.

Quan hệ Việt Nam - Nhật Bản hiện nay phản ánh rõ sự vận dụng tư tưởng Hồ Chí Minh về giữ vững độc lập, tự chủ gắn với mở rộng hợp tác quốc tế. Việt Nam luôn coi trọng phát triển quan hệ với Nhật Bản trên cơ sở bình đẳng, tôn trọng lẫn nhau, vì lợi ích của mỗi quốc gia, cũng như vì hòa bình, ổn định và phát triển của khu vực. Việt Nam và Nhật Bản đã nâng cấp quan hệ từ “Đối tác tin cậy, ổn định lâu dài” (năm 2002) lên “Đối tác chiến lược sâu rộng vì hòa bình và thịnh vượng ở châu Á” (năm 2009) và đến năm 2023 trở thành “Đối tác chiến lược toàn diện vì hòa bình và thịnh vượng tại châu Á và trên thế giới”. Việc nâng cấp quan hệ thể hiện mức độ tin cậy chính trị ngày càng được củng cố, đồng thời tạo cơ sở để hai bên tăng cường trao đổi, phối hợp tại các diễn đàn đa phương về những vấn đề cùng quan tâm, trong đó có duy trì hòa bình, ổn định, an ninh, an toàn hàng hải và thúc đẩy một môi trường khu vực dựa trên luật pháp quốc tế. Mối quan hệ đối tác chiến lược toàn diện giữa hai nước cũng là minh chứng cho quan điểm đối ngoại rộng mở, “thêm bạn, bớt thù” mà Chủ tịch Hồ Chí Minh luôn đề cao trong quá trình xây dựng và phát triển quan hệ quốc tế của Việt Nam.

Bên cạnh đó, tư tưởng Hồ Chí Minh về tự lực, tự cường gắn với tranh thủ hiệu quả các nguồn lực quốc tế tiếp tục được thể hiện rõ trong quan hệ hợp tác giữa Việt Nam và Nhật Bản. Trong nhiều năm qua, Nhật Bản luôn là một trong những đối tác kinh tế quan trọng hàng đầu của Việt Nam, giữ vai trò nổi bật trong các lĩnh vực đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI), hỗ trợ phát triển chính thức (ODA), thương mại, chuyển giao công nghệ, đào tạo nguồn nhân lực và phát triển cơ sở hạ tầng chiến lược. Trong thời gian qua, kim ngạch thương mại song phương Việt Nam - Nhật Bản đã không ngừng mở rộng, phản ánh sự bổ trợ lẫn nhau giữa một nền kinh tế phát triển hàng đầu châu Á và một nền kinh tế mới nổi đang hội nhập sâu rộng. Nhật Bản duy trì vị thế là một trong bốn đối tác thương mại lớn nhất của Việt Nam (cùng với Trung Quốc, Mỹ và Hàn Quốc). Năm 2025, tổng kim ngạch xuất nhập khẩu giữa Việt Nam - Nhật Bản đạt hơn 51,43 tỷ USD (tăng 11,28% so với năm 2024)⁽¹³⁾. Nhật Bản là thị trường quan trọng đối với hàng xuất khẩu của Việt Nam, đặc biệt trong các lĩnh vực dệt may, thủy sản, nông sản chế biến, gỗ và linh kiện điện tử. Đồng thời, Việt Nam nhập khẩu từ Nhật Bản chủ yếu là máy móc, thiết bị, linh kiện điện tử và công nghệ cao. Bên cạnh đó, FDI từ Nhật Bản cũng là một trong những yếu tố then chốt góp phần hiện đại hóa nền kinh tế Việt Nam. Trong 8 tháng đầu năm 2026, kim ngạch thương mại song phương đạt 38,6 tỷ USD (tăng hơn 15% so với cùng kỳ năm 2025)(14).

Có thể thấy, quan hệ hợp tác giữa Việt Nam và Nhật Bản được thúc đẩy trên cơ sở tôn trọng lẫn nhau, cùng phát huy thế mạnh và đáp ứng lợi ích chiến lược của cả hai nước. Trong quá trình hợp tác, Việt Nam chủ động nâng cao năng lực nội sinh, khả năng tự chủ của nền kinh tế và sức cạnh tranh quốc gia, đồng thời tận dụng hiệu quả các nguồn lực, kinh nghiệm và công nghệ từ Nhật Bản để phục vụ phát triển đất nước. Ngược lại, Nhật Bản coi Việt Nam là đối tác quan trọng trong chiến lược hợp tác khu vực, mở rộng thị trường, bảo đảm chuỗi cung ứng và thúc đẩy liên kết kinh tế tại khu vực châu Á - Thái Bình Dương. Điều đó phản ánh rõ sự vận dụng tư tưởng Hồ Chí Minh về kết hợp sức mạnh dân tộc với sức mạnh thời đại trên cơ sở bình đẳng, cùng có lợi và hợp tác vì sự phát triển chung.

Đặc biệt, chuyến thăm Việt Nam của Thủ tướng Nhật Bản Takaichi Sanae (tháng 5-2026) tiếp tục cho thấy tầm quan trọng chiến lược của quan hệ Việt Nam - Nhật Bản trong chính sách đối ngoại của cả hai nước. Chuyến thăm không chỉ góp phần củng cố tin cậy chính trị, mà còn mở ra định hướng hợp tác mới trong các lĩnh vực có tính dài hạn hơn. Trong cuộc hội đàm cấp cao với Thủ tướng T. Sanae, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm khẳng định, Việt Nam kiên trì đường lối đối ngoại độc lập, tự chủ, hòa bình, hợp tác và phát triển, đa phương hóa, đa dạng hóa, chính sách quốc phòng “bốn không”, thúc đẩy quan hệ với các đối tác ngày càng đi vào chiều sâu, hiệu quả, trong đó luôn coi Nhật Bản là một trong những đối tác chiến lược quan trọng hàng đầu, tin cậy, ổn định lâu dài. Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm nêu 6 định hướng lớn để tăng cường hợp tác chiến lược giữa hai nước, trong đó có việc tăng cường tin cậy chính trị, hợp tác giữa các kênh Đảng, Chính phủ và ở cấp độ địa phương; củng cố hợp tác quốc phòng - an ninh thực chất và hiệu quả; tăng cường liên kết kinh tế, bảo đảm an ninh kinh tế, an ninh lương thực và năng lượng, đồng thời mở rộng sang các lĩnh vực mới như chuyển đổi số, chuyển đổi năng lượng, chuyển đổi xanh, bán dẫn, AI,… gắn liền với thế mạnh của Nhật Bản về khoa học - công nghệ; triển khai hiệu quả các nội dung hợp tác về khoa học, công nghệ thông qua đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao, thúc đẩy nghiên cứu chung; thúc đẩy hợp tác nguồn nhân lực thông qua hợp tác lao động, giáo dục, địa phương, văn hóa - xã hội, du lịch và giao lưu nhân dân⁽¹⁵⁾. Một dấu ấn đặc biệt trong chuyến thăm là việc Thủ tướng Nhật Bản T. Sanae đã có bài phát biểu mang thông điệp mạnh mẽ về tương lai của quan hệ đối tác chiến lược toàn diện Việt Nam - Nhật Bản, đồng thời công bố những cập nhật quan trọng trong sáng kiến “Tầm nhìn Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương tự do và rộng mở (FOIP)” của Nhật Bản⁽¹⁶⁾. Việc lựa chọn Việt Nam để công bố những cập nhật quan trọng trong FOIP của Nhật Bản mang ý nghĩa chiến lược, vượt ra ngoài khuôn khổ một hoạt động ngoại giao thông thường; thể hiện việc Nhật Bản đánh giá Việt Nam là đối tác trọng tâm trong triển khai FOIP tại khu vực Đông Nam Á; là minh chứng rõ nét cho sự phát triển thực chất, ổn định và lâu dài của quan hệ song phương trong bối cảnh tình hình khu vực và thế giới có nhiều biến động phức tạp như hiện nay.

Có thể khẳng định, tiến trình phát triển quan hệ Việt Nam - Nhật Bản thời gian qua là minh chứng cho sự vận dụng sáng tạo tư tưởng Hồ Chí Minh về đối ngoại và hội nhập quốc tế trong bối cảnh mới. Kiên định đường lối đối ngoại độc lập, tự chủ, phát huy sức mạnh nội sinh của dân tộc, đồng thời chủ động, tích cực mở rộng quan hệ hợp tác quốc tế, Việt Nam từng bước củng cố và phát triển quan hệ với Nhật Bản theo hướng toàn diện, thực chất và bền vững. Những thành tựu đạt được không chỉ góp phần nâng cao vị thế và uy tín quốc tế của Việt Nam, mà còn huy động thêm các nguồn lực quan trọng phục vụ phát triển đất nước, bảo vệ môi trường hòa bình, ổn định và thúc đẩy hợp tác vì hòa bình, thịnh vượng ở khu vực châu Á - Thái Bình Dương và trên thế giới.

Tư tưởng Hồ Chí Minh về đối ngoại và hội nhập quốc tế tiếp tục là nền tảng tư tưởng quan trọng, định hướng cho sự phát triển của nền ngoại giao Việt Nam hiện đại. Những quan điểm cốt lõi về giữ vững độc lập, tự chủ; đề cao hòa bình, hữu nghị; kết hợp sức mạnh dân tộc với sức mạnh thời đại và chủ động mở rộng hợp tác quốc tế vẫn mang giá trị lý luận và thực tiễn sâu sắc trong bối cảnh toàn cầu hóa và hội nhập quốc tế ngày càng sâu rộng. Thực tiễn quan hệ Việt Nam - Nhật Bản cho thấy, việc vận dụng những quan điểm đó trên cơ sở củng cố tin cậy chính trị, thúc đẩy hợp tác cùng có lợi và tăng cường giao lưu nhân dân đã tạo nền tảng thuận lợi để quan hệ hai nước không ngừng phát triển theo chiều sâu, góp phần thực hiện các mục tiêu phát triển của Việt Nam, đồng thời đóng góp tích cực vào hòa bình, ổn định và thịnh vượng chung của khu vực./.

---------------------

(1) Hồ Chí Minh: Toàn tập, Nxb. Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2011, t. 3, tr. 596
(2), (8) Hồ Chí Minh: Toàn tập, Sđd, t. 5, tr. 162, 199
(3) Hồ Chí Minh: Toàn tập, Sđd, t. 7, tr. 445
(4), (7) Hồ Chí Minh: Toàn tập, Sđd, t. 4, tr. 147, 107
(5) Hồ Chí Minh: Toàn tập, Sđd, t. 2, tr. 232
(6) Hồ Chí Minh: Toàn tập, Sđd, t. 2, tr. 134
(9), (10), (11), (12) Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV, Nxb. Chính trị quốc gia Sự thật, Hà Nội, 2025, t. I, tr. 73, 82, 118, 119 - 120
(13) Uyên Hương: “Thương mại Việt Nam-Nhật Bản lần đầu vượt mốc 50 tỷ USD”, Vietnam+, ngày 8-1-2026, https://www.vietnamplus.vn/thuong-mai-viet-nam-nhat-ban-lan-dau-vuot-moc-50-ty-usd-post1087256.vnp
(14) Thạch Huệ: “Tin cậy và thấu hiểu - nền tảng để quan hệ Việt Nam - Nhật Bản vươn tới những mục tiêu mới”, Báo Điện tử Chính phủ, ngày 19-9-2026, https://baochinhphu.vn/tin-cay-va-thau-hieu-nen-tang-de-quan-he-viet-nam-nhat-ban-vuon-toi-nhung-muc-tieu-moi-102260919084858238.htm
(15) “Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm tiếp Thủ tướng Nhật Bản”, Báo Điện tử Chính phủ, ngày 2-5-2026, https://baochinhphu.vn/tong-bi-thu-chu-tich-nuoc-to-lam-tiep-thu-tuong-nhat-ban-102260502182544828.htm
(16) “Thủ tướng Nhật Bản Takaichi Sanae phát biểu chính sách tại Đại học Quốc gia Hà Nội”, Báo Nhân dân điện tử, ngày 3-5-2026, https://nhandan.vn/thu-tuong-nhat-ban-takaichi-sanae-phat-bieu-chinh-sach-tai-dai-hoc-quoc-gia-ha-noi-post959709.html